Archiwum IPN

Fragment z:

Piotr Kardela, Konferencja „Warmia i Mazury w 90. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości”, „Debata. Miesięcznik Regionalny” nr 12 (15), XII 2008.

Fragment z:

Benon Gaziński, Wstęp, [w:] Warmia i Mazury w 90-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości, red. Benon Gaziński, Wyd. Instytut Nauk Politycznych UWM, Olsztyn 2009.

„(…) Generalnie konferencję należy uznać za udane przedsięwzięcie. Jej tematyka była zróżnicowana, ale wewnętrznie spójna, poruszająca kwestie istotne od czasów dalszych do bliższych, a nawet współczesności. Czy to poprzez prezentację zasłużonych dla regionu osób, czy przełomowych zdarzeń, myśli i ruchów niepodległościowych, koncepcji wewnętrznych normalnie funkcjonującego wolnego państwa szanującego prawa mniejszości, zawsze poruszano się wokół spraw ważnych dla niepodległego bytu państwowego. Pokazano wreszcie i te siły, obce i rodzime, które tej niepodległości były zawsze wrogiem nieprzejednanym (…)”.

„(…) Tematyka prezentowanych referatów była zróżnicowana, ale wewnętrznie spójna, poruszająca kwestie istotne od czasów dawniejszych po współczesność. Czy to poprzez prezentację zasłużonych dla regionu osób, czy przełomowych zdarzeń, myśli i ruchów niepodległościowych, różnorodnych koncepcji funkcjonowania demokratycznego państwa, szanującego prawa mniejszości narodowych, zawsze poruszono sprawy ważne dla niepodległego bytu państwowego. Pokazano wreszcie i te siły, obce i rodzime, które tej suwerenności nie zawsze były przychylne (…)”

„(…) o drodze Wojciecha Kętrzyńskiego do polskiej tożsamości narodowej. Dyrektor OBN-u opowiadał, jak to Kętrzyński, syn oficera pruskiego Józefa von Winklera, świadomie i konsekwentnie wybierał polskość, jak potem walczył o Niepodległą w powstaniu styczniowym, odsiadywał wyroki za udział w tej walce (zyskując w ten sposób „patent Polaka”), a w końcu stał się tym, który piastując różne ważne funkcje – jak powszechnie wiadomo – zwrócił dziewiętnastowiecznym Polakom uwagę na Mazury (…)”.

„(…) Wojciecha Kętrzyńskiego i jego drogę do polskiej tożsamości narodowej. Kętrzyński, syn oficera pruskiego Józefa von Winklera, świadomie i konsekwentnie wybrał polskość, walczył w powstaniu styczniowym, odsiadywał wyroki za udział w tej walce (zyskując w ten sposób „patent Polaka”), a w końcu stał się tym, który piastując różne ważne funkcje – był m.in. twórcą Biblioteki Ossolińskich we Lwowie i wieloletnim dyrektorem tej placówki, tak zasłużonej dla kultury narodowej – zwrócił uwagę swoich rodaków na Warmię i Mazury (…)”.

„(…) dr Teresa Astramowicz-Leyk przybliżyła sylwetkę działacza plebiscytowego, twórcy Mazurskiego Związku Ludowego w 1919 r., Fryderyka Leyka w kontekście jego korespondencji, w której poruszał sprawy mazurskie. Leyk tak jak opiekował się Mazurami w okresie przedwojennym, kiedy ci przebywali na robotach w Niemczech, tak bronił tej społeczności również po II wojnie światowej, tyle że tym razem przed represjami komunistycznej władzy, kiedy wojewodą olsztyńskim był Mieczysław Moczar (…)”.

„(…) Teresa Abramowicz-Leyk przybliżyła sylwetkę Fryderyka Leyka, działacza plebiscytowego, twórcy Mazurskiego Związku Ludowego, w kontekście jego korespondencji, w której poruszał sprawy mazurskie. Leyk podobnie jak troszczył się o ludność mazurską w okresie przedwojennym, kiedy wielu wyjeżdżało do prac sezonowych w głąb Niemiec, tak bronił tej społeczności również po II wojnie światowej, tym razem przed represjami ze strony władzy komunistycznej, niestety często niechętnej, a nawet wręcz wrogiej wobec miejscowej ludności (…)”.

„(…) dr Ryszard Tomkiewicz. Przedstawił on obraz olsztyńskiego Października `56 i rolę młodzieży w tamtych wydarzeniach. Wskazał m.in. na wyjątkowość tamtych wydarzeń w skali kraju, na akty odwagi młodych Olsztynian (np. przekształcenie placu Armii Czerwonej na Powstańców Węgierskich – obecnie Plac Bema), zręcznie szkicował niepodległościowy charakter październikowego buntu (…)”.

„(…) Ryszard Tomkiewicz, autor kolejnego artykułu, przedstawił obraz olsztyńskiego Października `56 i rolę młodzieży studenckiej w tamtych wydarzeniach. Wskazał m.in. na niepodległościowy charakter październikowego buntu i akty odwagi młodych ludzi, czego przykładem była bezprecedensowa zmiana nazwy Placu Armii Czerwonej na Powstańców Węgierskich (obecny Plac Bema) (…)”.

„(…) Niżej podpisany przedstawił działania SB wobec olsztyńskiego środowiska akademickiego w Olsztynie po Marcu `68, co skupiło się głównie na prezentacji planów bezpieki związanych z budową siatki agenturalnej wśród studentów i kadry naukowej olsztyńskich uczelni wyższych. Jako że konferencja odbywała się w 90. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, wystąpienie to rozpoczęło się od słów Józefa Piłsudskiego, który na Zjeździe Legionistów w Kaliszu w 1927 r. ostrzegał: »W czasie kryzysów – powtarzam – strzeżcie się agentur« (…)”.

„(…) Następna praca, Piotra Kardeli, dotyczy działania Służby Bezpieczeństwa wobec olsztyńskiego środowiska akademickiego po Marcu `68. Plany SB skupiły się głównie na rozbudowie siatki agenturalnej wśród studentów i kadry naukowej olsztyńskich uczelni. Autor przypomniał słowa Marszałka Piłsudskiego wypowiedziane w 1927 roku na zjeździe legionistów w Kaliszu: »W czasie kryzysów – powtarzam – strzeżcie się agentur« (…)”.

„(…) dr hab. Marek Melnyk, prof. UWM. Zajął się on bliską mu problematyką sześćdziesięcioletniej obecności mniejszości ukraińskiej na Warmii i Mazurach, mniejszości uformowanej w zawarte, posiadające określone aspiracje, silne środowisko. Profesor opowiedział, co czynili i czynią Ukraińcy w województwie, by zachować swoją tożsamość narodową, ale i pozycję polityczną. Na pewno interesujące były tu specjalne, częściowo przedstawione, wyliczenia: gdzie i którzy członkowie społeczności ukraińskiej sprawują odpowiedzialne funkcje, np. w samorządzie gminnym, powiatowym czy wojewódzkim, gdzie i na jakich zasadach obecni są w olsztyńskich mediach (…)”

„(…) Marek Melnyk nakreślił bliską mu problematykę sześćdziesięcioletniej obecności mniejszości ukraińskiej na Warmii i Mazurach, uformowanej w zwarte, posiadające określone aspiracje, silne środowisko. Autor przedstawił starania mniejszości ukraińskiej w województwie zmierzające nie tylko do zachowania tożsamości narodowej, ale i do umocnienia pozycji politycznej. (…) Interesujące jest również syntetyczne przedstawienie gdzie i którzy członkowie społeczności ukraińskiej sprawowali bądź sprawują odpowiedzialne funkcje, np. w samorządzie gminnym, powiatowym lub wojewódzkim, jak są obecni w lokalnych mediach (…)”.

„(…) Dr hab. Waldemar Żebrowski, profesor UWM, autor książek o Stronnictwie Demokratycznym i pionierskiego opracowania o Moczarze jako wojewodzie olsztyńskim, zreferował sprawę reakcji, aspiracji i oporów w życiu politycznym Warmii i Mazur w początkach transformacji ustrojowej. Profesor koncentrował się tu na okresie od początku obrad Okrągłego Stołu do momentu wyborów w czerwcu 1989 r. Poinformował słuchaczy jak władze wojewódzkie PZPR, SD i ZSL w Olsztynie oraz „doły partyjne” w województwie reagowały na rozpoczynający się demontaż PRL-u (…)”.

„(…) Waldemar Żebrowski, autor książek o Stronnictwie Demokratycznym i pionierskiego opracowania o Mieczysławie Moczarze jako wojewodzie olsztyńskim, zreferował sprawę reakcji, aspiracji i oporów w życiu politycznym Warmii i Mazur w początkach transformacji ustrojowej. Autor skoncentrował się na okresie od początku Okrągłego Stołu do wyborów czerwcowych 1989 roku. W oparciu o mało znane materiały źródłowe, jak również osobiste obserwacje, pokazał, jak władze wojewódzkie PZPR, SD i ZSL w Olsztynie oraz tzw. doły partyjne reagowały na mający się niebawem rozpocząć demontaż PRL-u (…)”.

„(…) W końcu konferencja była widomym znakiem, że olsztyńskie środowisko naukowe jest w stanie w obliczu ważnych wydarzeń państwowych działać zgodnie i bez uprzedzeń (…)”.

[konferencja] „(…)jest przejawem wkładu olsztyńskiego środowiska naukowego w debatę o przeszłości regionu i jego dniu dzisiejszym, znakiem, że mimo różnic w poglądach i zapatrywaniach, jest ono zdolne do działań zgodnych i bez uprzedzeń (…)”.