Polska

Świętując Konstytucję 3 Maja warto sobie przypomnieć jaki był ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów, który zmieniła Konstytucja. Określa się go jako monarchię mieszaną, a od 1573 roku mianem złotej wolności.

Złota wolność wytworzyła ustrój nietypowy w skali ówczesnej Europy. Podczas gdy w innych krajach następowała centralizacja władzy i wzrost pozycji monarchów zmierzających do absolutyzmu, w Rzeczypospolitej władza była zdecentralizowana, a szlachta dominowała nad królem pod względem kompetencji.

Organami władzy był monarcha, element arystokratyczny reprezentowany przez Senat oraz element demokratyczny reprezentowany przez Izbę Poselską. Zgodnie z jej założeniami władza należała do ogółu szlachty, która mogła wpływać na politykę kraju poprzez uczestnictwo w sejmikach i sejmach. W rzeczywistości polityką zajmował się niewielki procent szlachty, przede wszystkim jej bogatsza część.

Głównym organem państwa był Sejm walny złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i Izby Poselskiej. Do jego kompetencji należało przede wszystkim stanowienie prawa i wyrażanie zgody na podatki. Zgodnie z artykułami henrykowskimi przyjętymi w 1573 król miał obowiązek zwoływać sejm co dwa lata na 6 tygodni. Król polski był szafarzem urzędów, dysponował nominacjami na 25 tysięcy stanowisk, w tym kilkaset urzędów senatorskich, wśród nich na 16 stanowisk ministerialnych oraz 17 urzędów kościelnych (biskupi).

Na szczeblu wojewódzkim istniały sejmiki ziemskie, w których miała prawo uczestniczyć cała szlachta danego regionu. Sejmiki te wybierały posłów na sejm walny, deputatów do Trybunału Koronnego i Trybunału Litewskiego oraz kandydatów na wakujące urzędy sędziowskie. Miały pozycję równą z sejmem walnym i król mógł zwołać je dla zatwierdzenia swych propozycji.

Pozycja króla w Rzeczypospolitej nie była silna, co dobrze wyrażały słowa kanclerza Jana Zamoyskiego: Rex regnat et non gubernat (łac. król panuje, nie rządzi). Każdy nowo wybrany monarcha miał obowiązek podpisać artykuły henrykowskie. Dokument ten określał nienaruszalne zasady ustroju państwa i zapewniał tolerancję religijną. Z czasem artykuły henrykowskie połączono z pacta conventa – osobistymi zobowiązaniami króla elekta.

Podstawowe zasady i elementy ustroju Rzeczypospolitej określano od 1573 mianem złotej wolności. Składały się na nie:

-nietykalność osobista (Neminem captivabimus nisi iure victum)

-wolna elekcja monarchy przez ogół szlachty

-sejm,

-pacta conventa,

-wolność wyznawanej religii (Konfederacja warszawska 1573)

-rokosz – prawo szlachty do buntu przeciwko królowi w przypadku gdy ten złamie prawo lub naruszy zagwarantowane jej przywileje

-liberum veto (łac. wolne nie pozwalam) – prawo każdego pojedynczego deputowanego do sprzeciwienia się decyzji większości na sejmie. Pozwalało unieważnić wszystkie postanowienia podjęte na danej sesji;

-konfederacja – prawo do tworzenia lokalnych lub ogólnopaństwowych związków szlachty w celu osiągnięcia określonych celów politycznych.

Rzeczpospolita Obojga Narodów, Rzeczpospolita Królestwa Polskiego (łac. Res publica regni Polonici), Polska, Królestwo Polskie – państwo złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569–1795 na mocy unii lubelskiej.

Korona i Litwa stanowiły dla szlachty jedną całość, pomimo dzielących je różnic regionalnych, sprzecznych interesów i odrębności ustrojowych. Ustrój Rzeczypospolitej można scharakteryzować jako elekcyjną monarchię o porządku mieszanym lub parlamentarnym, Rzeczpospolita może być przez to określana państwem mieszanym (politeja) lub państwem wolnym (libera respublica). Według ówczesnych myślicieli politycznych, m.in. Piotra Skargi, Andrzeja Frycza Modrzewskiego, ustrój Rzeczypospolitej nosił cechy monarchii mieszanej (monarchia mixta), łącząc w sobie elementy monarchizmu, arystokracji i demokracji, czemu dawali wyraz także autorzy anonimowi. Według ówczesnego kronikarza Świętosława Orzelskiego: w innych państwach król bywa dziedziczny, ale w Polsce król pochodzi z wolnej i warunkami obwarowanej elekcji, tak, że gdyby należycie sprawował wszystkie obowiązki, władza jego bardzo by się mało różniła od władzy doży weneckiego. Zdaniem starosty grabowieckiego Stanisława Sarbiewskiego wyrażonym na pierwszym sejmie 1652 roku Rzeczpospolita Polska była złożona z trzech stanów: królowi przypadało dominium cum imperio, stanowi senatorskiemu legum custodia, stanowi rycerskiemu tutela.

Jeśli nie brać pod uwagę Carstwa Rosyjskiego, było to największe państwo leżące na kontynencie europejskim. W 1634 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący – wraz z całymi Inflantami i Prusami Książęcymi – 990 000 km². Liczba ludności wzrastała w l. 1569–1650 od ok. 7,5–8 mln do 11 mln, potem lata wojen i klęsk naturalnych spowodowały znaczny spadek ludności, jednak do 1771 zaludnienie wzrosło do 12–14 mln. Charakterystyczna dla Rzeczypospolitej była bardzo duża (8–10% społeczeństwa) liczebność stanu szlacheckiego i jego wysokie uprzywilejowanie. Na tle Europy wyróżniała się także organizacja państwa – zdecentralizowanego, z monarchą o ograniczonych kompetencjach.

Rzeczpospolita Obojga Narodów zawierała w sobie tradycje 3 państw uformowanych w średniowieczu: Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i państwa zakonu krzyżackiego. Każde z nich wniosło inne tradycje polityczne, inne instytucje i inny dorobek cywilizacyjny.

Wojny z sąsiadami, powstania i rebelie kozackie, załamanie się popytu na eksportowane w dużej ilości zboże doprowadziły do kryzysu gospodarczego państwa. Po nim nastąpił także kryzys polityczny, prowadzący w efekcie do anarchii i rozkładu instytucji władzy. W XVIII wieku Rzeczpospolita wpadła w orbitę wpływów rosyjskich, a następnie została zlikwidowana na skutek trzech rozbiorów w 1772, 1793 i 1795 roku.

 (Na zdjęciu: chorągiew Króla Zygmunta III Wazy, wikimedia)

(pw)