Rafał Bętkowski
Odwołanie przez Ludwika XIV. w 1685 r. Edyktu Nantejskiego wznieciło nad Rodanem, Sekwaną i Loarą znaczoną gwałtem i okrucieństwami wojnę religijną. Na nic zdało się przymusowe „nawracanie” innowierców połączone z zakazem opuszczania królestwa. Masowy exodus hugenockich poddanych podkopał siły Francji.
Wśród uchodzących znalazły się jednostki najbardziej aktywne, przedsiębiorcze i wykształcone, rzemieślnicy, kupcy i ludzie nauki. Hugenockie rodziny szukały schronienia w Ameryce i Afryce Południowej, osiedlały się też w krajach sąsiednich: Anglii, Niderlandach, Szwajcarii i Niemczech. Z otwartymi ramionami przyjmował francuskich przybyszów elektor brandenburski Fryderyk III., od 1701 „król w Prusiech”. Z korzyścią dla swego państwa.
Ziemia obiecana
Do roku 1701 przez Frankfurt nad Menem, będący punktem etapowym na drodze w głąb Niemiec, przemieściło się ok. 32 tys. francuskich emigrantów. Już kilka miesięcy po odwołaniu Edyktu Nantejskiego w niewielkim stołecznym Berlinie osiadło około 6 tysięcy hugenotów. W krótkim czasie zmienili oni stary gród nad Szprewą w kwitnące europejskie miasto. Za ich sprawą w Brandenburgii wyrastać zaczęły pierwsze manufaktury, wykwintne sklepy, restauracje i hotele, ogrody i plantacje nieznanych dotąd upraw.
Napływ hugenotów do Prus nie ustał za czasów następców Fryderyka. Prusy były ziemią obiecaną dla wszelkiego rodzaju innowierców, azylem, który oferował nie tylko swobodę wyznania. Na przybyszów przechodzących na służbę króla Prus czekały dobrze płatne posady urzędników i oficerów, na fachowców pragnących zakładać tu warsztaty i fabryki – ulgi podatkowe, przywileje i dotacje. Ceniono umiejętności zawodowe, uzdolnienia artystyczne, pracowitość, schludność i prostotę obyczajów hugenotów. Oni odpłacali lojalnością. „Nikt nie staje się Prusakiem, chyba że z konieczności – głosiło krążące ówcześnie powiedzonko – lecz skoro nim już został, dziękuje Bogu!”
Korzenie i koneksje
W czasach króla Feryderyka II. żył w Rheinsbergu ( leżącym na północ od Berlina), Fryderyk Christian Lion, nauczyciel tańca. Jeden z jego potomków w XIX. stuleciu zdecydował się opuścić Brandenburgię osiedlając się w Prusach Wschodnich. W ewangelickiej rodzinie pielęgnowano pamięć o hugenockim pochodzeniu oraz właściwe przodkom przymioty. Posiadał je niewątpliwie Helmut Max Lion. Przyszedł na świat 5 kwietnia 1861 w Henskischken w powiecie piławskim jako syn Carla Alberta Louisa Helmuta Liona, urzędnika celnego i Albertyny Henrietty z domu Witt. Do Olsztyna sprowadził się wiosną 1883 zwabiony sławą szybko rozwijającego się miasta.
W kwietniu 1883 otworzył przy ul. Olsztyneckiej nr 8 (dziś ul. Warszawska) warsztat ślusarski. Dom sąsiadujący z warsztatem młodego majstra zajmował powiatowy lekarz weterynarii, August Wilhelm Boesenroth. Dnia 31 grudnia 1884 Max Lion ożenił się z córką medyka, Agnes Otylią. Jej matka, Karolina Boesenroth, córka ostatniego „polskiego” burmistrza - Jakuba Rarkowskiego, skoligacona była z wieloma miejscowymi rodami.
Korzystny mariaż ułatwił Lionowi start na olsztyńskim gruncie. Co by nie rzec - związek okazał się również szczęśliwy. Z małżeństwa Otylii i Maxa przyszło na świat sześcioro dzieci.
Fortuna w koszarach
Szybko firma Liona odniosła pierwszy znaczący sukces, zdobywając na olsztyńskiej Wystawie Przemysłowej 1888 brązowy medal państwowy. „Ślusarnia artystyczna i budowlana” swój rozwój w głównej mierze zawdzięczała wojsku – rozwijała się bowiem wraz z garnizonem. W roku 1884 oddano do użytku pierwsze koszary i lazaret. W następnych latach miały powstać kolejne i kolejne zespoły koszarowe. Na ich terenie prace budowlane nigdy nie wygasały.
Lion zdobywał zlecenia na wykonywanie okuć i zamków, ozdobnych krat, ogrodzeń, balustrad i poręczy. Nie tylko budynki wymagały elementów kowalskich i ślusarskich. We wnętrzach potrzebne były trwałe, metalowe sprzęty. Firma Liona wyspecjalizowała się w wytwarzaniu polowych łóżek dla wojska. Otrzymywała też zamówienia na prace w budynkach publicznych, jak np. przy budowie nowego więzienia w r. 1896.
Zakład z ul. Olsztyneckiej znany był nie tylko jako wytwórca ozdobnych detali ślusarskich. Na przełomie wieków produkowano tu wyposażone w skomplikowane zamki kasy pancerne, z którego to zapewne powodu „Gazeta Olsztyńska” nazywała zakład Liona „fabryką machin”. W lipcu 1900 r. właściciel sprzedał firmę dotychczasowemu zastępcy, Augustowi Schmidtowi. Miał już wtedy nowe, intratniejsze źródło dochodów.
Największa w Prusach Wschodnich
Finansowo wzmocniony Lion kupił otoczoną bogatymi złożami gliny cegielnię przy drodze do Klebarka, w miejscu, gdzie dziś od al. Piłsudskiego oddziela się ul. Opolska. Niewielka początkowo fabryka z prostym piecem polowym przekształciła się z czasem w zakład z szesnastokomorowym piecem i nowoczesnymi urządzeniami. Wyjątkowo dobra jakość produktów rozsławiła nazwę firmy i zaczęła przynosić rozliczne zamówienia. Wiele budynków prywatnych, jak też publicznych, w Olsztynie, spośród których przede wszystkim wymienić należy obiekty koszarowe i olbrzymi gmach rejencji przy dzisiejszej al. Piłsudskiego, zbudowano z cegieł wyprodukowanych przez Liona.
Zakład wyróżniał się nie tylko spośród cegielń olsztyńskich. W roku 1913 czynnych było w całych Prusach Wschodnich 305 zakładów tej branży. Zdecydowana większość spośród nich, bo aż 183, zaliczała się do firm małych, z produkcją nie przekraczającą 1 mln sztuk cegieł rocznie, 93 zakłady produkowały od 1 do 2 mln sztuk, 21 – od 2 do 3 mln. Tylko 8 cegielń mogło poszczycić się jeszcze wyższymi możliwościami produkcyjnymi. Firma Maxa Liona wyróżniała się nawet w tej grupie. W dwóch swych zakładach wytwarzała w tym czasie łącznie ponad 4 mln sztuk cegieł. W Prusach Wschodnich nie miała sobie równych.
Dwór w Nagórkach
Cegielnia Liona położona była blisko majątku Bergenthal (Nagórki). W lipcu 1899 r. zmarł w wieku 74 lat właściciel posiadłości, poczthalter Carl Rhode. W dwa miesiące później 650-morgowy majątek nabył od spadkobierców Max Lion. Wedle przekazów rodzinnych stary dwór został przez niego przebudowany i zmodernizowany. Nie służył długo nowemu właścicielowi. Nadzwyczaj silne mrozy w styczniu 1901 roku spowodowały w mieście liczne awarie i uszkodzenia sieci wodociągowej. W Nagórkach zamarzaniu rur próbowano zapobiec ogrzewając je otwartym płomieniem.
„Na majątku Bergenthal przy Olsztynie wybuchł w poniedziałek po południu ogień, który zniszczył górną część budynku mieszkalnego. Spaliły się rzeczy inspektora Lux i gospodyni Jäschke – relacjonowała »Gazeta Olsztyńska« z 10 stycznia 1901 r. – Ogień powstał przy odgrzewaniu zamarzłego wodociągu. Dom był zabezpieczony.”
Odbudowa ciągnęła się cały rok, lecz efekt był nadzwyczajny. Dworek wzniesiony przez Liona zachwyca wysmakowaną architekturą, proporcjami bryły i opracowaniem detalu. Historycy sztuki dostrzegają w jego wystroju inspiracje francuskim renesansem, stylem rokoka i regencji. Czyż nie miały one związku z przekazywaną z pokolenia na pokolenie rodzinną tradycją? Nagórki to kawałek Francji nad Łyną.
Zasługi docenione
Majątek należał do Liona prawie do końca pierwszej wojny światowej. W roku 1917, z uwagi na niedobór pracowników, posiadłość został sprzedana. Rodzina musiała się przenieść do czynszówki przy ul. Cesarskiej 10, dzisiejszej ul. Dąbrowszczaków. Szykowny dom nosi na fasadzie nazwę „Villa Fortuna”. Przed wielką wojną mieszkania w kamienicy zajmowali przedstawiciele olsztyńskiej socjety.
Mimo, że cegielnia nie przynosiła już takich jak dawniej dochodów Max Lion i w okresie międzywojennym zaliczany był do elity. Zawdzięczał to pełnionym funkcjom publicznym oraz długoletniej pracy na rzecz miasta. Od stycznia 1888 radny miejski, po dwudziestu latach został członkiem olsztyńskiego magistratu. Uczestniczył w tym okresie we wszystkich ważnych dla miasta wydarzeniach, przyczyniając się do jego modernizacji i rozwoju. Był członkiem komisji nadzorujących budowę wodociągów i kanalizacji, uruchomienie elektrowni i tramwajów oraz budowę nowego ratusza. Należał do współzałożycieli Izby Handlowej, późniejszej Izby Przemysłowej i Handlowej Prus Wschodnich, której od roku 1921 był wiceprezesem, od 1923 prezesem, zaś od 1928 prezesem honorowym. W roku 1921 zyskał tytuł „starszego miasta”. Z okazji zakończenia trwającej nieprzerwanie 40 lat służby publicznej w styczniu 1928 otrzymał tytuł honorowego obywatela Olsztyna. Jego konterfekt ozdobił wielką salę posiedzeń Nowego Ratusza.
Wyrok pośmiertny
Max Lion mieszkał pod koniec życia w willi przy Stein-Str.5 (dzisiejsza ul. Emilii Plater). O zasługach dla Olsztyna nie zapomniano i w okresie hitlerowskim. Co roku Rada Miasta składała jubilatowi uroczyste urodzinowe i noworoczne życzenia. Z okazji 75. rocznicy urodzin odwiedził go nadburmistrz Fritz Schiedat. Gdy Max Lion zmarł 31 marca 1938 r. władze miasta zamówiły ozdobiony swastykami wieniec i nekrolog w „N.S. Tannenberg-Warte”. Zakład z 250-morgowym gospodarstwem odziedziczył najmłodszy z synów, Erich. Cegielnia przetrwała wojnę, jej właściciel popełnił samobójstwo podczas ucieczki w styczniu 1945.
W powojennej, peerelowskiej rzeczywistości - o Niemcach, do tego zasłużonych, a zwłaszcza kapitalistach, nie wypadało pamiętać. W wydanej w roku 1971 pracy ”Olsztyn 1345-1945” Andrzej Wakar wymienił nazwisko Liona tylko raz, zaliczając go do... olsztyńskich Żydów. Fałszywa informacja trafiła nie zmieniona do ostatniego dzieła Wakara „Olsztyn. Dzieje miasta” (1997). Miała skutek sądowego wyroku. Choć nie wszyscy historycy traktowali ją bezkrytycznie, nigdy nie została zdementowana. Wielokrotnie powtórzona w popularnych publikacjach Stanisława Piechockiego oraz Małgorzaty i Mirosława Garnców raz po raz pojawia się w artykułach prasowych, przewodnikach, folderach. Historyczna plotka rozpoczęła swój własny, nie kontrolowany i zapewne bardzo długi żywot.
I tylko Max Lion nic nie wie, że pośmiertnie zmieniono mu pochodzenie, narodowość i konfesję. Wątpię, czy byłby z tego faktu zadowolony.
Rafał Bętkowski,


Skomentuj
Komentuj jako gość